Gallipoli Harekâtı: Çanakkale Cephesi ve Sonuç

Gallipoli Campaign, Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf kuvvetlerinin Çanakkale Boğazı'ndaki Osmanlı savunmasını aşmak için yürüttüğü deniz ve kara harekâtının İngilizce adıdır. Türkçede Çanakkale Cephesi veya Çanakkale Savaşları bağlamında ele alınır. “Gallipoli War” ifadesi de genellikle bu harekâtı anlatır; ayrı bir savaşı değil.

Kara harekâtı 25 Nisan 1915'te başlayıp 9 Ocak 1916'daki son tahliyeyle bitti. İtilaf kuvvetleri boğazın kontrolünü ele geçiremeden çekildi. National Army Museum harekât özeti, ana aşamaları ve sonucu bir arada açıklar.

Harekât neden başladı?

İtilaf devletleri Çanakkale Boğazı'nı geçerek Osmanlı başkenti İstanbul'u tehdit etmeyi ve Rusya'ya uzanan deniz bağlantısını geliştirmeyi amaçlıyordu. Bu hedef, tek bir sahilin veya siperin ele geçirilmesinden çok daha genişti.

Osmanlı kıyı savunmaları, topçu ve mayınlar denizden geçişi engelledi. Bunun ardından boğazı kontrol eden kara mevzilerini ele geçirmek üzere çıkarmalar planlandı. Deniz harekâtıyla kara harekâtını birlikte okumak, neden Gelibolu Yarımadası'na asker çıkarıldığını anlamayı kolaylaştırır.

Harekâtın ana aşamaları

Kronolojiyi deniz harekâtı, nisan çıkarmaları, Kirte ve Anzak çevresindeki çatışmalar, ağustos taarruzu ve tahliye üzerinden izlemek mümkündür. Seddülbahir ile Anzak, uzun süreli çatışmanın ayrı odakları hâline geldi.

Ağustosta Suvla ve Sarıbayır yönündeki harekât, çıkmazı aşmayı hedefledi. Bu aşamalar aynı gün gerçekleşmediği için tek bir haritayı bütün seferin değişmez cephe çizgisi gibi okumamak gerekir. Ayrıntılar için çıkarma rehberine ve başlıca muharebeler sayfasına bakın.

İlerleme neden durdu?

Parçalı ve engebeli arazi, çıkarmadan sonraki hareketi dar güzergâhlara sıkıştırdı ve birlikler arasındaki koordinasyonu zorlaştırdı. Osmanlı savunması yüksek kesimleri tuttu ve tehdit altındaki yaklaşma yollarını takviye etti.

İtilaf kuvvetleri kıyıda tutunabildi, ancak yerel ilerlemeler daha geniş stratejik hedefi sağlamadı. Taraflar birbirine yakın mevzilerde kaldıkça siper sistemleri gelişti. Australian War Memorial harita koleksiyonu, bu değişen mevzileri tarihleriyle incelemek için yararlıdır.

Sonuç ve kullanılan adlar

Son tahliye, İtilaf kuvvetlerinin kara varlığını sona erdirdi; Çanakkale Boğazı zorlanarak geçilemedi. Bu sonuç, kıyıda bir mevzi tutmakla harekâtın stratejik amacını başarmanın aynı şey olmadığını gösterir.

İngilizce kaynaklarda Gallipoli Campaign ifadesini aramak harekâta ilişkin kronolojiye ulaşmayı kolaylaştırır. Türkçe Çanakkale Savaşları ve Gelibolu Harekâtı adlarını okurken de anlatımın deniz safhasını mı, yarımadadaki kara savaşlarını mı kapsadığına bakın. Mekânları takip etmek için tarihî harita rehberini kullanabilirsiniz.